GAZALI VE AKIL

Gazali’nin( 1058-1111) Arapça olarak halkin ilmihal bilgilerini ögrenmesi için kaleme aldigi eserlerinden birisi de “Ya eyyühelveled’dir”. Bu eser Osmanli döneminde Osmanlicaya Ey Çocuk/Ogul adiyla tercüme edilmis. Biz de bu tercümeyi esas alarak Latin harfli Türkçeye okurlarimizin bilgisine akil konusunu sunduk. Sadelestirmeden ufak bir eklemelerle iki yüzyila yakin önce konusulan Türkçe hakkinda bilgi sahibi olunsun diye de oldugu gibi verdim. Bazi kesme isaretlerinden sonra sözcüklerin Türkçe anlamlarini verdim.“Ey ogul! Bil ki Hak Teâlâ cümleden evvel akli yaratti. Hazreti Resul aleyhisselam buyurdu ki:-“Hak Teâlâ hazretleri akli yarattigi vakit nur içine koydu.  Ilmi, aklin tenine giydirdi. Fehmi/anlayisi aklin canina, ihlasi/samimiyeti ise yüzüne verdi. Harisligi/açgözlülügü kulagina, gerçekligi diline, cömertligi eline, tevekkülü beline, korkuyu belinden asagi ve ümidi belinden yukari verdi.Ondan sonra Hak Teâlâ Hazretleri hitap edip buyurdu ki:– Ey akil! Kaldir basini hacet dile vereyim.Ol vakit akil:-Ya Rabbi senden hacetim oldur ki, ben fakiri keremi lütfunla yarligayasin/ bagislayasin. Ve beni hangi kuluna nasip eylersen ol kulu dahi yarligayasin.Hak Teâlâ Hazretleri buyurdu ki:-Ey benim feristehlerim/meleklerim sizler sahit olun; hangi kuluma akli ruzi/nasip kildim, ol kulumu yarligadim. Ve hangi kiside akil ola,  her isi ol kimse akilane isler.Nitekim Hak Teâlâ hazretleri Kur’an-i Kerim’inde:“Rabbinin makamindan korkan ve nefsini kötü arzulardan uzaklastirmis kimse için süphesiz cennet(onun) yegâne barinagidir,” buyurdu. (Naziat Suresi, 40- 41. ayet).”Ondan sonra Hak Teâlâ hazretleri nefsi yaratti. Cehli tenine giydirdi. Ve sehveti gözüne, tama’i/ doymazligi bogazina, yalani diline, kendini görmegi gögsüne ve hirsi karnina verdi. Ve zulmü beline, hismi eline, murdarligi fercine/üreme organina, fesadi ayagina,  sevki/siddetli istegi belinden asagiya, sirki belinden yukariya verdi.Ondan sonra Hak Teâlâ hazretleri buyurdu ki,-Ey benim feristahlarim! Sizler sahit olun kim ki benim emrimi tutmayip nefsine uya. Ben onu tamuya/cehenneme korum.Nitekim Hak Teâlâ hazretleri Kur’an-i Kerim’inde:“Kim azginlik eder ve dünya hayatini tercih ederse, süphesiz, tamu onun siginagidir,”  buyurdu.(Naziat Suresi, 37. 38. 39. Ayet).Simdi her kisi aklina danisip da isleye. Eger danismaz islerse ol is ileri gitmez. Nefse uymus olursun. Nefse uyup Hak Teâlâ hazretlerinin emrini tutmayip terk edenlere Hak Teâlâ hazretlerinin feristahlari sahit olmustur. Ol kimse tamuluktur/cehennemliktir. Simdi nefis ol düsmandir ki; Kurtulmak dilersen hazer eyle/ kaçin, korun. Akli elden koma. Zira Hak Teâlâ’yi akil ile bildiler.  Ve peygamberler akil ile oldular. Ve cennet amelin akil ile islediler. Ve sol akil sahibi olanlara kimselere Hak Teâlâ hazretlerinin rahmeti erisir. Ve akil sahibi olanlar cennete dâhil olur. Ve sol kimseler ki akillari ermez, Allah Teâlâ hazretlerine ve peygamberlere inanmazlar. Onlar kâfirlerdir. Ve yahut Islam olmus amma daim nefsinin arzusundadir. Onlarin adi hemen Müslümandir. Hak Teâlâ hazretleri Kur’an-i Kerim’inde onlarin hakkinda buyurur:–Onlar sirf hayvan gibi hattâ gidisçe daha sapkindirlar. (Furkan Suresi, 44. Ayet) demek olur.Ey ogul!  Hak Teâlâ hazretleri Âdem aleyhisselami yarattigi vakit, Cebrail aleyhisselam akli, imani ve hayâyi Âdem aleyhisselami getirdi. Ve etti:-Ya Âdem, Hak Teâlâ hazretleri sana selam eder. Sana bu getirdigim bu üç hediyenin birisini kabul etsin, dedi.Ol vakit Âdem aleyhisselam akli kabul eyledi. Pes Cebrail aleyhisselam imana ve hayâya varin siz gidin, dedi. Ol vakit iman etti:-Hak Teâlâ hazretleri bana emretti. Akil kimde ise ben de onda olam.Ve hayâ dahi etti:-Hak Teâlâ hazretleri bana dahi ferman etti. Iman kimde de ise ben de orda olam.Pes ol zaman üçü dahi kaldi. Simdi Hak Teâlâ hazretleri kime ki akil vere imani ve hayâyi dahi beraber vere. Kime ki akil vermeye ne iman ve ne hayâ vere.”