INSAN VE TARIH

Insan ve tarih arasinda nasil bir iliski vardir?Bu soruya meslektasim ve mesai arkadasim Atatürk Üniversitesi Kazim Karabekir Egitim Fakültesi Felsefe Bölümü Ögretim Üyesi Prof. Dr. Mustafa Cihan hocamizin kaleme aldigi JOSÉ ORTEGA Y GASSET’DE INSAN VE TARIH FELSEFESI adli eserinden cevap arayacagim. Eser Çizgi yayinlarindan 168 sayfa olarak çikmis. Bir çirpida okunacak bir çalisma. Eser iki bölümden olusuyor. Birinci bölümde Ortega’nin insan felsefesi, ikinci bölümde Ortega’nin tarih felsefesi ele aliniyor. Bati Felsefesi içerisinde Ortega’nin insan ve tarih anlayisinin degeri tartisiliyor.José Ortega Y Gasset 1883-1955 yillari arasinda yasayan, Türkiye’de de taninan son yüzyilda etkili bir Ispanyol filozofudur.  Tarihsel Bunalim ve Insan, Sevgi Üstüne, Avcilik Üstüne, Üniversite Misyonu, Kitlelerin Isyani, Sistem Olarak Tarih, Sanatin Insansizlastirilmasi ve Roman Üzerine Düsünceler gibi eserleri Türkçemize tercüme edilmis.Ona göre insan nedir?Insan, “yasadigi hayatin toplamidir.”Insan olmus olan bir varlik degil, tarih ve toplum içerisinde olmakta olan bir varliktir. Bu nedenle akil da mutlak anlamda degil, olmakta olan, olgunlasan bir kavramdir. Bu yasamda insan yalniz basina degil, diger insan ve varliklarla iliski içerisindedir. Insan hem kendisiyle hem de disinda dünya ile mesgul olur, yönelir, eylemde bulunur ve ilgilenir.   Bu olusumda gerçeklik insanin kendi yasamidir. Kendi yasami demek akliyla olusturdugu yasamin biçimi ve islevidir. Her insan teki evrene ve dünyaya kendisinin olusturdugu gözlükten bakar. Bu nedenledir ki, mutlak ve degismez dogrularin yerine, bireyler kendi yasamlarina dayanarak farkli bakis açilari olustururlar. Insanda taragin disleri gibi bir düsünce ve eylem ortakligi yoktur. Bir yemek pisirmede bile farkliliklar vardir.Insan tarihin sarmalindadir.  Insan yasadigi çagin ve ortamin çocugudur. “Tarihsel akil” yasamsal aklin daha belirginlesmis ve elle tutulur somutlasmis halidir. Bu nedenle ‘olan insani’ tarihte taniriz. Tarihi, mumyalar müzesi olmaktan çikartarak,  gelecege isik tutan bir degerler müzesi yapmak gerekir.Burada Ortega’yi daha yakindan tanimamiz için Ispanya Siyasi Tarihi hakkinda kisa bilgi vereyim:Ispanya 1936-1939 yillari arasinda üç yil süren bir Iç Savasi yasadi. Bu savas Ikinci Dünya Savasi’ni hazirlayan nedenlerden biridir.Iç savas Milliyetçiler ve Cumhuriyetçiler olarak iki grubun arasinda oldu. Almanya ve Italya Milliyetçileri, Sovyetler Birligi ise Cumhuriyetçileri destekledi.Savasi Milliyetçiler kazandi ve General Franco, 1939’dan öldügü yil olan 1975’e kadar Ispanya’yi diktatörlükle yönetti.Bütün sol partiler Franco rejimi yapisi içinde tasfiye edildi. Yarim milyon ölü-yarali, bir milyondan fazla sürgün ve sinirsiz tahribata sebep olarak ülkeye bu baski rejimi hâkim oldu. Savas sonrasi cumhuriyetçilere karsi cadi avi baslatildi. Yüz binlercesi tutuklandi. Binlerce cumhuriyetçi basta Fransa olmak üzere baska ülkelere kaçti.1936-1945 yillari arasinda ülkeyi terk edenlerden biri de Ortega oldu. Önce Fransa’da sonra da Arjantin’de yasadi. Ömrünün son yillarinda tekrar Ispanya’ya döndü ve 72 yasinda öldü.Bu iç savas nedeniyle Ortega, felsefe anlayisini yasanan ve olmakta olan hayata dayandirdi.“Ben zorunlu olarak özgürüm” der. Gerek ferdin gerekse toplumun tarihsel hayati basari ve basarisiz, sevinç ve üzüntü, zafer ve yenilgi ile doludur. Ona göre, tasa bir varolus verilmistir, onun oldugu sey olmasi için çarpismasi, mücadele etmesi gerekmez. Oysa insan, içinde bulundugu her anda, varolusunu yeniden yaratmak, özünü belirlemek durumundadir. Hayat felsefesi de bu düsüp kalkmalarla anlamlandirilir ve yorumlanir.“Kitlelerin Isyani” anlayisinda evet insan tarihin kucaginda sekillenir. Ancak siradan niteliksiz insan kalabaliklarinin olusturdugu kitlelerin arasinda fertlerin kaybolup gitmeleri tehlikesi her zaman vardir.  Hele hele bu vasifsiz kitlelerin yönetimleri ele geçirmesi karsisinda seçkinlerin susmasi aci sonuçlar dogurmaktadir. “Yasamak, ortamin çaresiz tutsagi olmaktir.” Tutsakliktan çikis yolu devlet ve bilim insaninin, aydinin, düsünürün, edebiyatçinin, sanatçinin, gazetecinin sorumlulugundadir. Ortega bu anlayisindan ötürü felsefesini, üniversitede verdigi dersler ve kitaplarin yani sira gazete ve dergi araciligiyla da halka ulastirmaktaydi. Dostlari Ortega’ya bu çabalarindan dolayi su degerlendirmeyi yapmislardi: “Gazetedeki üniversiteli, dersliklerdeki gazeteci.”Bu çabasiyla yönetimi kitle insanin elinden kurtararak,  tekrardan seçkinler ele almalidir, görüsünde israrcidir.O, Ispanya ve Avrupa’nin bunalimini yakindan yasiyor ve çözüm ariyordu. Amaci Avrupa Birligi’nin kurulmasiydi.  “Avrupa’yi yeniden hayata kavusturacak olan tek sey, kita haklarini bir öbekte toplayarak, büyük bir ulus olusturmaktir.”Kitle insanin, devleti kendi varligini korumak için araç olarak kullanmasina karsi çikar. Ona göre devlet, en yüce ya da kutsal bir varlik degil, toplumun sadece bir parçasidir. Devlet gereklidir ancak, yetkilerinin sinirlandirilmasi gereklidir. Dahasi devlet bir siddet ve baski araci da asla olmamalidir.Okurlari çok olsun,  kalin saglicakla…